Wat is armagnac? Definitie, oorsprong en geschiedenis

Armagnac is een wijnbrandewijn uit Gascogne, in het zuidwesten van Frankrijk, met een appellation d'origine contrôlée sinds 1936. Hij ontstaat uit druiven van een afgebakend gebied, wijn gedistilleerd in de winter na de oogst, en een rijping van minimaal een jaar op eiken vaten. Deze gids legt uit waar armagnac vandaan komt, hoe armagnac wordt gemaakt, waar hij wordt geproduceerd en hoe u de weg vindt tussen VS, VSOP, XO, Hors d'Âge, jaargangen en blanche.

Wat is armagnac? Een wijnbrandewijn uit Gascogne

Het cahier des charges van de AOC Armagnac plaatst armagnac in de Europese categorie “wijnbrandewijnen”. Het is dus een gedistilleerde drank op basis van druiven, niet van granen. Om de naam te mogen dragen, moet een Franse brandewijn voldoen aan productieregels die worden gecontroleerd onder het gezag van het INAO: productiegebied, druivenrassen, distillatiemethode en minimale rijpingsduur.

Bij het bottelen heeft armagnac een minimumsterkte van 40 % vol. De kleur evolueert van bleekgeel naar oranje, amber en mahonie naarmate de jaren onder hout verstrijken: een gerijpte armagnac kan nooit kleurloos zijn. De enige uitzondering is de Blanche Armagnac, die rust in een inert vat en het fût nooit ziet.

De appellatietekst beschrijft ook de verwachte stijl, en de kenmerken veranderen met de leeftijd. Jong is armagnac warm, met aroma's van vers fruit, bloemen en hout. Met de tijd wordt hij ronder en voller, en verschuift het aromatische palet naar gekookt of gekonfijt fruit, kruiden en rancio. Om deze diversiteit te ontdekken, brengt onze selectie armagnacs de huizen samen waarmee wij samenwerken.

De oorsprong van armagnac: meer dan zeven eeuwen geschiedenis

De wijnstok vestigde zich in Gascogne tijdens de Gallo-Romeinse tijd en ontwikkelde zich door de gehele Middeleeuwen: in de 14e eeuw getuigen talrijke cartularia al van een uitgestrekt wijngaardgebied. Het oudste document dat het cahier des charges aanhaalt, dateert uit 1310: Meester Vital Dufour, prior van Eauze en Saint-Mont, beschrijft daarin de “40 deugden van de aygue ardente”, het brandende water. Op dit document baseert de interprofessionele organisatie, het BNIA, haar presentatie van armagnac als de oudste brandewijn van Frankrijk. Zijn geschiedenis valt daarna samen met die van Gascogne.

In 1373 verbood het “Privilège de Bordeaux” de wijnen uit het “haut pays”, waaronder Gascogne, om de haven van Bordeaux vóór Kerstmis te bereiken. Het distilleren van wijn maakte het mogelijk hem te bewaren en de transportkosten te drukken. Later zorgde de handel met de Nederlanders, grote afnemers van brandewijnen, voor een groei van de productie. De markten van Mont-de-Marsan en Aire-sur-l'Adour bloeiden op, en geleidelijk ontdekte men wat een verblijf in het fût teweegbrengt: kleur, rondheid en aroma's.

Een in Auch ingediend patent van Tuilière voor een continu werkende alambic opende vervolgens de weg naar de alambic armagnacais. Handelaren bouwden opslagruimten en kregen meer greep op assemblage en rijping. Na de phylloxera deed de ugni blanc zijn intrede in de streek, en in 1898 selecteerde de Landse ampelograaf François Baco het druivenras dat zijn naam draagt.

De organisatie volgde: een decreet van 1909 bakende het productiegebied en zijn drie denominaties af, en het decreet van 6 augustus 1936 erkende de appellation d'origine contrôlée. Het Bureau national interprofessionnel de l'Armagnac nam die naam aan in 1946. De Blanche Armagnac werd erkend in 2005.

Waar wordt armagnac geproduceerd? Gers, Landes en Lot-et-Garonne

Het productiegebied ligt in Gascogne, tussen de Garonne in het noorden, de Atlantische Oceaan en de Pyreneeën. Het strekt zich uit over drie departementen: 245 gemeenten in de Gers, 29 in de Landes en 18 in de Lot-et-Garonne. In dit landschap van heuvels en bossen is de wijngaard vaak een minderheid, naast akkerbouw en veeteelt. Het klimaat wisselt van een sterk oceanische naar een meer continentale invloed, en de bodems volgen hetzelfde gradiënt: fauves zanden en boulbènes aan de ene kant, kleirijke terreforts en kalksteenbodems aan de andere.

Deze milieus zijn verdeeld over drie denominaties, van west naar oost:

• de Bas-Armagnac, op de zanden, in de Landes en het westelijke Gers;
• de Ténarèze, in het centrum, rond Condom en Nérac;
• de Haut-Armagnac, in het oosten en zuiden, rond Auch en Lectoure, op de meer kalkachtige bodems.

Het etiket kan “Bas Armagnac”, “Armagnac Ténarèze” of “Haut Armagnac” vermelden als de druiven afkomstig zijn uit de gemeenten van de betreffende denominatie. Huizen als Château de Laubade of Dartigalongue werken in de Bas-Armagnac, terwijl Domaine de Pellehaut zijn wijngaarden in de Ténarèze bewerkt.

Meer weten: Bas-Armagnac, Ténarèze en Haut-Armagnac, de drie regio's.

Hoe en waarvan wordt armagnac gemaakt

Tien druivenrassen zijn toegestaan: baco blanc, blanc dame, colombard, folle blanche, graisse, jurançon, mauzac, mauzac rose, meslier saint-françois en ugni blanc. Het cahier des charges beschrijft de ugni blanc en de baco als de belangrijkste rassen, en de folle blanche en colombard als de historische rassen. De wijnstokken worden geteeld om weinig alcoholrijke, zure wijnen te geven die niet worden gesulfiteerd: hun zuurgraad beschermt hen tot aan de distillatie, die uiterlijk op 31 maart na de oogst voltooid moet zijn.

De belangrijkste methode is continue distillatie in de alambic armagnacais: een koperen ketel op open vuur, bekroond met een kolomschotel. Elke producent moet er minstens één in werking houden. Dubbele distillatie, ook wel distillation à repasse genoemd, is eveneens toegestaan. De brandewijn verlaat de kolom tussen 52 en 72,4 % vol. en behoudt een groot deel van de wijngeuren. Naar een traditie die eigen is aan de streek, doen veel wijngaardeniers een beroep op rondreizende distillateurs, wier alambic in de winter van eigendom naar eigendom trekt.

Dan volgt de rijping: minimaal een jaar in eiken vat, gerekend vanaf 1 april na het begin van de rijping. In de chai verdampt een deel van de alcohol, het hout draagt zijn verbindingen over en de brandewijn oxideert langzaam. De maître de chai beslist meerdere brandewijnen samen te voegen, een enkel jaar af te zonderen voor een jaargang, en al dan niet de sterkte te verlagen met water. Een deel van de productie wordt ook gebruikt voor de bereiding van Floc de Gascogne.

Geschiedenis en stijl van elke druif: ugni blanc, baco, folle blanche en colombard.

De grote families: VS, VSOP, XO, Hors d'Âge, jaargangen en blanche

Op het etiket verwijst een leeftijdsaanduiding altijd naar de jongste brandewijn in de assemblage. Volgens de interprofessionele organisatie:

• de VS of drie sterren omvat brandewijnen van minimaal 1 jaar op hout: zie ons assortiment armagnac VS en drie sterren;
• de VSOP, afkorting van Very Superior Old Pale, een aanduiding uit de Angelsaksische handelswereld, minimaal 4 jaar: zie onze VSOP-selectie;
• de XO en de Hors d'Âge, minimaal 10 jaar: zie onze XO en Hors d'Âge;
• de jaargang is afkomstig uit één enkel oogstjaar, zonder menging met een ander jaar: zie onze armagnacs met jaargangsvermelding;
• de Blanche Armagnac rijpt minimaal drie maanden in een inert vat, blijft kleurloos en behoudt fruitige en bloemige aroma's: zie de blanche d'armagnac.

Sommige flessen dragen ook de vermelding “brut de fût” (vatsterkte), die niet in het cahier des charges is gedefinieerd: ze geeft aan dat de producent de brandewijn vóór het bottelen niet heeft verdund met water. Zie onze armagnacs brut de fût. We lichten elke aanduiding toe in onze gids VS, VSOP, XO, Hors d'Âge: een etiket lezen.

Armagnac en cognac: twee wijnbrandewijnen

Armagnac en cognac worden vaak vergeleken. Beide zijn wijnbrandewijnen met een appellation, maar hun terroirs, druivenrassen, alambics en rijpingsregels verschillen wezenlijk. Onze gids armagnac of cognac: de echte verschillen vergelijkt ze punt voor punt.

Hoe kiest u uw armagnac en hoe drinkt u hem?

In de fles rijpt armagnac niet meer: hij is klaar voor de proeverij van het moment dat hij in de verkoop gaat. Ga bij uw keuze uit van het moment dat u voor ogen heeft. Voor een eerste kennismaking, een cocktail of de keuken raadt de interprofessionele organisatie de VS aan, puur of op een blokje ijs, en ziet ze in de VSOP een uitstekende prijs-kwaliteitverhouding, fruitig, te serveren op ijs of bij een gebakken foie gras. Voor een trage proeverij als digestief of bij een chocolatedessert bieden de XO en de Hors d'Âge meer structuur en karakter. Elk huis en zelfs elke jaargang heeft ook zijn eigen stijl: dat is nu juist het plezier van het vergelijken van meerdere flessen. Voor een bijzondere gelegenheid, een geboorte of een huwelijk, denkt u aan een fles met jaargangsvermelding: de interprofessionele organisatie benadrukt dat de jaargang vaak wordt geassocieerd met jubileumdata. Bewaar een geopende fles rechtop, zodat de alcohol het kurk niet raakt.

Veelgestelde vragen

Wat is armagnac, samengevat?

Een wijnbrandewijn uit Gascogne, geproduceerd onder AOC in drie departementen van het zuidwesten van Frankrijk, voornamelijk continu gedistilleerd en minimaal een jaar gerijpt in eiken vaten, met uitzondering van de kleurloze versie.

Van welk fruit wordt armagnac gemaakt?

Van druiven. Armagnac wordt gedistilleerd uit wijn, gemaakt van de tien druivenrassen die door de appellation zijn toegestaan en hierboven zijn beschreven.

Is armagnac een brandy?

In het Engelstalige gebruik spreekt men graag van “brandy” voor gedistilleerde dranken op basis van druiven, en armagnac valt daar ook onder. Op regelgevend vlak behoort hij tot de Europese categorie “wijnbrandewijn”, waarop de regels van zijn eigen appellation van toepassing zijn.

Wat is het verschil tussen armagnac en Bas-Armagnac?

Bas-Armagnac is een denominatie binnen de appellation Armagnac. Ze geeft aan dat de druiven afkomstig zijn uit de westelijke gemeenten van het appellatiegebied, op zanden en boulbènes. Een armagnac zonder denominatieaanduiding kan brandewijnen uit het gehele gebied combineren.

Hoe spreekt u armagnac uit?

“Ar-ma-gnac”, waarbij de “gn” klinkt als in het Franse woord “montagne” en de laatste “c” hoorbaar is. De naam is afgeleid van het vroegere graafschap Armagnac.